موسیقی

انواع سازهای به‌کار رفته در این آیین‌ها شامل موارد زیر می‌باشند:

سنج: نوعی ساز ضربی به شکل دو صفحه‌ی برنجی گرد است که معمولاً صدای آن را با کوبیدن به هم در می‌آورند. صدای سنج‌ها بسته به خاصیت آن‌ها تفاوت می‌کند. سنج در موسیقی‌های آیینی کاربرد دارد و استفاده‌ی دیگری از آن نمی‌شود. عزاداری مردمان منطقه‌ی بوشهر واقع در جنوب ایران، همواره با سنج و دمام است. این ساز درکنار دمام نواخته می‌شود و صورت تکنوازی ندارد.

دمام: دُهُل دوطرفه‌ی کوچکی است که با دست نواخته می‌شود و انواع آن عبارت‌اند از دمام غمبر و دمام اشکون که در موسیقی جنوب ایران به‌ویژه در برازجان، بندر ریگ، بندرگناوه، بوشهر و دیگر شهرهای جنوبی به‌کار برده می‌شود.

طبل: نوعی ساز موسیقی که در رده‌ی سازه‌های کوبه‌ای قرار دارد. طبل تشکیل شده از حداقل یک پوسته، به نام پوسته‌ی طبل، که به منظور ایجاد صدا بر روی بدنه‌ی آن کشیده شده است. طبل یکی از قدیمی‌ترین و پرکاربردترین سازهای دنیا به شمار می‌رود و طرح اولیه‌ی آن طی صدها سال بدون هیچ تغییری ثابت مانده است. دهانه‌ی بدنه که پوسته‌ی طبل بر روی آن کشیده می‌شود، به‌طور ثابت دایره می‌باشد، اما شکل دیگر قسمت‌های آن بسیار گوناگون است.

نی: از سازهای بادی ایرانی است. نی ایرانی برچند نوع است: دوزله، قره‌نی، نای هفت‌بند. نای هفت‌بند از گیاه نی ساخته می‌شود و طوری آن را می‌بُرند که از سرتا ته آن شامل هفت‌بند شود. نی هفت‌بند یا به اصطلاح نی، متشکل از پنج سوراخ در جلو و یک سوراخ در پشت آن است که توسط انگشتان دوم و چهارم از یک دست و انگشتان اول و چهارم از دست دیگر پوشانیده می‌شوند.

شیپور: یا بوق، ساده‌ترین ساز بادی برنجی است. در این ساز وسیله‌ای برای تغییر ارتفاع وجود ندارد و نوازنده باید با تغییر دادن حالت لب‌ها و دهان خود نُت‌ها را عوض کند. شیپور بیشتر در عرصه‌ی نظامی برای اجرای علامت‌های صوتی مانند بیدارباش به‌کار می‌رود. شیپور در ایران در بعضی از عزاداری‌های ماه محرم یا در تعزیه کاربرد دارد.

دُهُل: نام یکی از سازهای کوبه‌ای موسیقی است. دهل طبلی بزرگ و دورویه است که هر دو طرف آن پوستی از گاو یا گاومیش دارد. سازی محلی و همراهی‌کننده است و معمولاً همراه با سرنا نواخته می‌شود، به‌خصوص در لرستان که آن را مختص سرنا می‌دانند. دهل در خاورمیانه، به‌ویژه ایران دارای گونه‌های فراوان محلی است. اندازه و خصوصیات ظاهری آن در نواحی مختلف، متفاوت است و با نام‌هایی چون دهل، دهیل، دُل، دهِل، تیمبوک(دهل کوچک بلوچستان)، جوره(دهل‌کوچک هرمزگان)، گپ‌دهل(دهل بزرگ)، دهلک(دهل کوچک) و دهلک نال دَمام مشهور است. همه‌ی دهل‌ها تشکیل شده‌اند از استوانه‌ای چوبی و گاهی فلزی که بر دو سر آن پوست کشیده می‌شود و پوست‌ها با یک رشته طناب به بدنه‌ی آن متصل می‌شوند. قطر و ارتفاع بدنه در نواحی مختلف، متفاوت است. 

موسیقی یا آهنگ، توانایی برانگیختن احساسات شاد و غمگین را دارد. آهنگ غمگمین خارجی ، در خارج از وشور و آهنگ مذهبی ایرانی در ایران از غم‌انگیزترین و تأثربرانگیزترین انواع موسیقی است که در طول سال شنیده می‌شود. سبک‌های موسیقی مذهبی شامل دکلمه، تواشیح، نوحه، مولودی، تلاوت، انواع مناجات، مداحی‌ها، روضه، تعزیه، موسیقی عاشورایی، موسیقی ‌بادی و… می‌باشند و در میان مناسبت‌های مذهبی ماه‌های محرم و رمضان، همیشه بین مردم از ارزش و احترام خاصی برخوردارند. در چند سال اخیر موسیقی عاشورایی صرفاً محدود به فعالیت مداحان و روضه‌خوانان نیست و خوانندگان سبک‌های مختلف نیز هر سال به مناسبت فرارسیدن ماه محرم، آثاری را منتشر می‌کنند. در این مطلب به موسیقی عاشورایی، به‌ویژه ساز و دهل محرم می‌پردازیم.

آیین‌های عاشورایی به‌واسطه‌ی موسیقی ریتمیک و با حرکاتی سمبلیک همچون زنجیرزنی، سینه‌زنی و سنج‌زنی، بیشترین تنوع موسیقی دینی ایران را در بر می‌گیرد. در موسیقی تعزیه، از دو ساز بادی شیپور یا کَرنا، برای اعلام برپایی تعزیه یا جنگ نمایشی سپاهیان و نِی، برای سوزناک‌تر کردن لحظه‌های احساسی و اوقات وداع و بی‌کسی و در کنار آن‌ها، سنج و طبل استفاده می‌شود. در ادوار مختلف ایران، دربار و پایتخت حکومت محل تجمع هنرمندان بوده است. از زمان صفویه، به دلیل منع سایر انواع موسیقی، مراکزی نظیر تبریز، قزوین و اصفهان، محل تجمع تعزیه‌خوانان و راویان آوازهای مذهبی شد. نوحه‌خوانی به‌عنوان گونه‌ی مهم و پرطرفداری از میراث موسیقی عزا در ایران، تاریخچه‌ای آکنده از اقتباس‌ها و نوآوری‌ها به همراه خود دارد.

سازهای مورد استفاده در مراسم عزاداری را می‌توان به دو دسته‌ی بادی سنتی مثل شیپور، نی، سرنا وکرنا و سازهای کوبه‌ای مانند: طبل، دهل و سنج تقسیم کرد. از زمان ناصرالدین‌شاه به بعد، در تکیه‌ی دولت، سازهای بادی فرنگی نظیر ترومپت و قره‌نی و مانند آن بر سازهای ملی و محلی افزوده شدند. به‌طورکلی موسیقی محرم سرشار از الحان و نوای سوزناک، نغمه‌های اندوه‌زا و ریتم‌های سنگین و کم‌تحرک است. موسیقی عزا و سوگ، به‌دلیل تألم شدید مجریان و خالقانش، درونی‌ترین و صادقانه‌ترین بخش موسیقی محسوب می‌شود.